सम्मोहन
हिप्नोसिस (अंग्रेजी: Hypnosis) एक मानसिक अवस्था वा प्रक्रिया हो जसलाई सुझावशीलताको उच्च स्तर, केन्द्रित ध्यान, र कल्पनाको सक्रिय प्रयोगद्वारा चिनिन्छ। यस अवस्थामा व्यक्तिले सामान्य भन्दा बढी सुझाव ग्रहण गर्न सक्दछन्, जसको प्रयोग व्यवहार परिवर्तन, मानसिक स्वास्थ्य उपचार, र दर्द नियन्त्रण जस्ता उद्देश्यहरूका लागि गरिन्छ। यो निद्राको अवस्था होइन, बरु एक तरिकाको केन्द्रित चेतन अवस्था हो।
परिभाषा
हिप्नोसिस एक सहयोगी प्रक्रिया हो जसमा एक व्यक्ति (सम्मोहक) अर्को व्यक्ति (विषय) लाई सुझावहरू दिन्छ जसले उनीहरूको अनुभूति, विचार, भावना, वा व्यवहारलाई परिवर्तन गर्न सहयोग गर्दछ। यसलाई कहिलेकाहीँ सम्मोहन चिकित्सा पनि भनिन्छ। यो अवस्था प्रायः शान्त वातावरणमा, विषयलाई आरामदायी स्थितिमा राखेर, ध्यान केन्द्रित गराउने निर्देशनहरू दिइएर सुरु गरिन्छ। विषयले आफूलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता गुमाउँदैनन्, र अनैच्छिक कार्यहरू गर्न बाध्य हुँदैनन्। नेपाली सन्दर्भमा, यसलाई ध्यान वा समाधिको अवस्थासँग तुलना गर्न सकिन्छ, तर यसको वैज्ञानिक आधार र प्रयोगात्मक उद्देश्य फरक हुन्छ।
इतिहास
विश्व सन्दर्भ
हिप्नोसिसको आधुनिक अवधारणाको शुरुवात १८औँ शताब्दीमा जर्मन चिकित्सक फ्रान्ज एन्टन मेस्मर को "पशु चुम्बकत्व" (एनिमल म्याग्नेटिज्म) सिद्धान्तबाट भएको मानिन्छ। पछि, १९औँ शताब्दीमा स्कटिस चिकित्सक जेम्स ब्रेड ले यसलाई वैज्ञानिक अध्ययनको विषय बनाए र "हिप्नोसिस" शब्दको प्रयोग गरे। २०औँ शताब्दीमा, मिल्टन एच. एरिक्सन ले चिकित्सीय हिप्नोसिसलाई लोकप्रिय बनाए, जसको प्रभाव आजसम्म रहेको छ।
नेपाली सन्दर्भ
नेपालमा, सम्मोहन जस्ता अवस्थाहरूको अवधारणा ऐतिहासिक रूपमा तान्त्रिक र झाँक्री परम्परासँग सम्बन्धित रहेको छ। केही तान्त्रिक क्रियाहरू, मन्त्र जप, र ध्यानको अभ्यासमा समाधि वा ट्रान्स जस्ता अवस्था उत्पन्न गर्ने तत्वहरू पाइन्छन्, जुन आधुनिक हिप्नोसिससँग केही समानता राख्दछ। तर, औपचारिक रूपमा हिप्नोसिस चिकित्साको अभ्यास नेपालमा २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा मात्र सुरु भएको देखिन्छ। १९९० को दशकपछि, नेपाली मनोवैज्ञानिक र चिकित्सकहरूले पश्चिमा प्रशिक्षण प्राप्त गरेर यसलाई नेपाली चिकित्सा परिपाटीमा समावेश गर्न थाले।
प्रकारहरू
हिप्नोसिसलाई प्रयोगको आधारमा विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्छ:
- चिकित्सीय हिप्नोसिस: यो मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य समस्याहरू, जस्तै चिन्ता, फोबिया, धूम्रपान छोड्ने, वजन नियन्त्रण, र दर्द व्यवस्थापनको उपचारका लागि प्रयोग गरिन्छ। प्रतिगमन सम्मोहन पनि यसैको एक भाग हो।
- बिना चिकित्सीय हिप्नोसिस: यसको प्रयोग मनोरञ्जनको लागि गरिन्छ, जस्तै मंच प्रदर्शन (स्टेज शो) मा। यसमा व्यक्तिलाई असामान्य कार्यहरू गर्न सुझाव दिइन्छ।
- स्व-सम्मोहन: यसमा व्यक्तिले आफैंलाई सुझावहरू दिएर हिप्नोटिक अवस्थामा पुग्छन्। यो तनाव व्यवस्थापन र व्यक्तिगत विकासका लागि प्रयोग हुन्छ।
- एरिक्सोनियन हिप्नोसिस: यो एक परोक्ष र कथात्मक शैली हो, जसमा चिकित्सकले कथाहरू, रूपकहरू, र सुझावहरू प्रयोग गर्छन्।
वैज्ञानिक अनुसन्धान
हिप्नोसिसको तंत्रिका-विज्ञानमा गहिरो अध्ययन भएको छ। कार्यात्मक चुम्बकीय अनुनाद इमेजिङ (fMRI) जस्ता प्रविधिहरूले देखाएको छ कि हिप्नोटिक अवस्थामा मस्तिष्कको कार्यप्रणाली परिवर्तन हुन्छ। विशेष गरी, डोर्सोलेटरल प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स सक्रिय हुन्छ, जुन ध्यान र नियन्त्रणसँग सम्बन्धित छ। अनुसन्धानले यो पनि देखाएको छ कि हिप्नोसिसले दर्दको अनुभूति प्रक्रिया गर्ने मस्तिष्कको क्षेत्रहरूमा सीधा प्रभाव पार्न सक्दछ। नेपालमा, त्रिभुवन विश्वविद्यालय र काठमाडौं विश्वविद्यालय**को मनोविज्ञान विभागहरूमा यस सम्बन्धमा सीमित तर विकासशील अनुसन्धान भइरहेको छ।
उपयोगिता
हिप्नोसिसको व्यापक उपयोगिता रहेको छ:
- चिकित्सा क्षेत्र: दन्त चिकित्सा, शल्यक्रिया, र क्यान्सर उपचारमा दर्द र चिन्ता कम गर्न।
- मनोचिकित्सा: आघात उपचार (PTSD), चिन्ता विकार, नशा मुक्ति, र खाने विकारहरूमा।
- व्यक्तिगत विकास: आत्मविश्वास बढाउने, प्रदर्शन चिन्ता (स्टेज फ्राइट) कम गर्ने, र अध्ययनमा सुधार गर्ने।
- खेल मनोविज्ञान: एथलीटहरूको मानसिक तयारी र प्रदर्शन ऊंचाइमा पुर्याउन।
नेपालमा, केही अस्पताल र निजी क्लिनिकहरूले चिन्ता र तनाव व्यवस्थापनका लागि हिप्नोसिस चिकित्सा सेवा दिंदै आएका छन्।
नेपालमा कानूनी स्थिति
नेपालमा, हिप्नोसिस चिकित्सालाई एक चिकित्सा हस्तक्षेपको रूपमा मान्यता दिइएको छ, तर यसको नियमन स्पष्ट रूपमा परिभाषित छैन। नेपाल मेडिकल काउन्सिल ले मान्यता प्राप्त चिकित्सक वा मनोवैज्ञानिकलाई मात्र यस्तो उपचार गर्न अनुमति दिन्छ। मनोरञ्जनात्मक हिप्नोसिस (स्टेज शो) को लागि कुनै विशेष इजाजतपत्र आवश्यक पर्दैन, तर सामग्री स्थानीय कानून अनुसार हुनुपर्छ। नेपाल सरकारको स्वास्थ्य मन्त्रालय ले परम्परागत र वैकल्पिक चिकित्सा ऐन, २०५५ लगायतका कानूनहरू अन्तर्गत यसलाई नियमन गर्ने प्रयास गरेको छ। अवैध रूपमा उपचार गरेमा चिकित्सा कदाचार ऐन, २०६४ बमोजिम कारबाही हुन सक्छ।
सांस्कृतिक दृष्टिकोण
नेपाली समाजमा हिप्नोसिसप्रति मिश्रित दृष्टिकोण रहेको छ। एकतर्फ, शिक्षित शहरी वर्गमा यसलाई एक वैज्ञानिक चिकित्सा विधिको रूपमा स्वीकार गरिन्छ। अर्कोतर्फ, ग्रामीण र परम्परावादी समुदायहरूमा यसलाई अपरिचित, वा कहिलेकाहीँ जादु-टोना** वा असुरी शक्ति**सँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। नेपालको धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा, विशेष गरी हिन्दू** र बौद्ध** धर्ममा गहिरो ध्यान र समाधिको अवस्थाको चलन रहेकोले, हिप्नोसिसलाई कहिलेकाहीँ यी आध्यात्मिक अभ्याससँग भ्रमित गरिन्छ। तर, यसरी भ्रमित गर्नु उचित हुँदैन किनभने हिप्नोसिसको उद्देश्य, प्रक्रिया र आधार पूर्ण रूपमा भिन्न छन्।
नेपालका उल्लेखनीय व्यवसायीहरू
नेपालमा हिप्नोसिस चिकित्साको क्षेत्रमा अग्रणी भूमिका निभाउने केही व्यक्तिहरू:
- डा. सुरेन्द्र कार्की: एक मनोचिकित्सक हुन् जसले नेपालमा चिकित्सीय हिप्नोसिसलाई लोकप्रिय बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्।
- डा. चन्द्र प्रसाद पोखरेल: मनोवैज्ञानिक हुन् र उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा हिप्नोसिस सम्बन्धी शिक्षा र अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गरेका छन्।
- हिप्नोसिस प्रैक्टिसनर्स एसोसिएसन नेपाल (HPAN)** : यो संस्था नेपालमा हिप्नोसिस चिकित्सकहरूलाई संगठित गर्न, प्रशिक्षण दिन, र मानकीकरण गर्न काम गर्दछ।
- डा. अरुण कुमार सिंह: एक न्यूरोलोजिस्ट हुन् जसले चिकित्सीय हिप्नोसिसलाई न्यूरोलोजी उपचारमा समावेश गर्ने प्रयास गरेका छन्।
यो पनि हेर्नुहोस्
सन्दर्भ सामग्री
बाह्य कडीहरू
- हिप्नोसिस प्रैक्टिसनर्स एसोसिएसन नेपाल
- नेपाल मनोविज्ञान संघ